Ҫак кунсенче тӗп хулара чӑваш чӗлхипе литература вӗрентекенӗсен пӗлтерӗшлӗ хула семинарӗ иртрӗ. Унӑн тӗп теми теорирен пуҫласа инновациллӗ практикӑпа ҫыхӑнтарса ӗҫлессине ҫутатасси пулнӑ. Семинарта «Тӑван чӗлхепе литературӑн чи лайӑх вӗрентекенӗ — 2026» ӑмӑртура ҫӗнтернӗ тата малти вырӑнсене йышӑннӑ педагогсем хӑйсен ӑсталӑхӗпе паллаштарчӗҫ. Семинара 30-мӗш шкулти Ольга Сильева педагог та хутшӑнчӗ.
Хальхи вӑхӑтра урок ачасемпе чӗрӗ диалог йӗркелесси, вӗсене хастар тӗпчевҫӗ пулма пулӑшасси пирки сӑмах хускатрӗҫ. Уҫӑ уроксемпе мастер-классенче ӑмӑрту ҫӗнтерӳҫисем ачасен тимлӗхне тыткӑнлама тата кулленхи пурнӑҫра ирӗклӗ калаҫма май паракан вӑрттӑнлӑхсемпе паллаштарчӗҫ. Тухса калакансем паянхи педагог чӗлхеҫӗ кӑна мар, психолог та, технологисене пӗлекен ӑстаҫӑ та пулнине палӑртрӗҫ. Ҫакӑн пек тӗлпулусем вӗрентекенсене чи актуаллӑ практикӑна ӗҫе кӗртме тата чӑвашла вӗрентес ӗҫе лайӑхлатма пулӑшма тивӗҫ.
Нарӑс уйӑхӗн 28-мӗшӗнче Мускав хулинчи «Чӑваш культурин обществи» обществӑлла организаци хутшӑннипе тата Василий Семенов ертсе пынипе «Чӑваш халӑхӗн историйӗпе чӗлхин ҫивӗч ыйтӑвӗсем» темӑпа ҫавра сӗтел иртнӗ.
Мероприяти вӑхӑтӗнче ЧПГӐИ ӑслӑлӑх сотрудикӗ Андрей Сараев «Пӗр саспалли кӑна» докладпа тухса калаҫнӑ. Вӑл авалхи чӑваш историйӗпе ҫӑлкуҫсем ҫителӗксӗр пулнӑ май тӗрӗс фактсене палӑртасси мӗнле йывӑр пулни ҫинчен каласа панӑ. Ӑсчах чӑвашсем пулса кайни ҫинчен шухӑшласа кӑларнӑ концепцисем мӗнле ҫуралнине кӑтартнӑ: вӗсенче тӗрӗс ӑслӑлӑх пӗлӗвӗпе пӗрлех авторсем шухӑшласа кайни пӗрлешсе каять.
Ку доклада хӗрӳ сӳтсе явнӑ.
Ҫавра сӗтел ӗҫне ҫавӑн пекех лингвист-чӑвашҫӑ, Раҫҫей ӑслӑлӑхсен академийӗн Чӗлхе пӗлӗвӗн институчӗн урал-алтай чӗлхисен пайӗн аслӑ ӑслӑлӑх ӗҫченӗ Александр Савельев хутшӑннӑ. Вӑл тӗрӗк чӗлхисен ҫемйинче чӑваш чӗлхин историйӗн тӗп тапхӑрӗсене ҫутӑ кӑтартнӑ, хунсен, аварсен, хасарсен тапхӑрӗсем ҫинче чарӑнса тӑнӑ.
Н.А. Петров ячӗллӗ Елчӗк вӑтам шкулӗнче вӗренекен тӑваттӑмӗш класс ачисем республика шайӗнче иртнӗ ӑс-тӑн вӑййисенче малти вырӑнсене йышӑннӑ.
Кӗҫӗн ҫулхи шкул ачисен XXXI «Чӗлхе ӑстисем» ӑс-тӑн вӑййисен турӗ нарӑс уйӑхӗн 20-мӗшӗнче онлайн мелпе иртнӗ. Ӑмӑртура республикӑри мӗнпур хуласемпе муниципаллӑ округсенчи 700 ытла ача хутшӑннӑ. Елчӗк муниципаллӑ округӗнчен ӑс-тӑн вӑййисене Н.А. Петров ячӗллӗ Елчӗк вӑтам шкулӗнче вӗренекен ачасем хутшӑннӑ.
Эрнекун пӗтӗмлетӳ тунӑ. Елчӗк ачисем хӑйсене питӗ лайӑх кӑтартма пултарнӑ. «Тӑван (чӑваш) чӗлхе» номинацире Александр Мудрецовпа Мария Васильева виҫҫӗмӗш вырӑн йышӑннӑ. «Тӑван (чӑваш) чӗлхипе илемлӗ вуласси» номинацире Егор Харлампьев вара пӗрремӗш вырӑна тухнӑ, Майя Григорьева иккӗмӗш вырӑн йышӑннӑ.
Чӑваш Енри Халӑхсен туслӑхӗн ҫуртӗнче Пӗтӗм тӗнчери тӑван чӗлхе кунне халалласа «Халӑхсен туслӑхӗн чӗлхипе» ятлӑ литературӑпа музыка каҫӗ иртнӗ. Унта тӗрлӗ наци ачисем, чӑваш ҫыравҫисемпе сӑвӑҫисем хутшӑннӑ. Ачасем тӑван ҫӗршыв, туслӑх тата кил-йыш ҫинчен эрмен, тутар, чӑваш, узбек тата вырӑс чӗлхисемпе сӑвӑсем вуланӑ.
Халӑхсен туслӑхӗн ҫурчӗн директорӗ Сергей Иванов пухӑннисене уявпа саламланӑ. Вӑл тӑван чӗлхене упрама, унпа калаҫма чӗнсе каланӑ. Лариса Петровӑпа Ирина Кошкина чӑваш сӑвӑҫисем ачасене чӗлхе урлӑ туслӑх ҫулне хывма май пурри ҫинчен каласа панӑ. Тутар автономийӗн ертӳҫи Хайдяр Сафиуллин Габдулла Тукайӑн «Тӑван чӗлхе» сӑввине вуласа панӑ.
Тӗлпулура ачасем «Чӗлхесен йывӑҫне» хӑйсен тӑван чӗлхипе ҫырнӑ ырӑ сунӑмӗсемпе илемлетнӗ. Сӑвӑсене чи лайӑх вуланӑ ачасене кӗнекесем парнеленӗ. Ку мероприяти Олег Николаевӑн «Ярко в Чувашии» проектӑн пӗр пайӗ пулса тӑнӑ.
Красноармейскинчи тӗп вулавӑшра Пӗтӗм тӗнчери тӑван чӗлхе кунне халалласа «Тӑван чӗлхеҫӗм, янӑра!» темӑпа калаҫу ирттернӗ.
Унта хутшӑннӑ Трак шкулӗн 5-мӗш класӗнче вӗренекенсем (класс ертӳҫи - Ирина Федорова) Петӗр Хусанкайпа Юрий Сементер чӑваш халӑх поэчӗсен чӑваш чӗлхи ҫинчен калакан сӑввисемпе паллашнӑ.
«Хамӑн «Чун уҫҫи» сӑвӑ кӗнекинчи тӑван чӗлхе темипе ҫырнӑ сӑввӑма вуласа патӑм. Калаҫу-тӗлпулӑва Тӗп вулавӑш ӗҫченӗ Светлана Гурьева йӗркелесе пычӗ», — хыпарланӑ халӑх тетелӗнчи хӑйӗн страницинче Красноармейскинчи шкулта ӗҫлекен Зинаида Михайлова.
Ыран, нарӑс уйӑхӗн 20-мӗшӗнче, Чӗлхе кунӗ умӗн, Чӑваш наци библиотекинче «Эпӗ чӑвашла калаҫатӑп. Чувашский язык с нуля: самоучитель для начинающих» кӗнеке хӑтлавӗ иртӗ.
Ҫак кӗнеке Хусанти Тутар кӗнеке издательствинче 2025 ҫулта пичетленсе тухнӑ. Авторӗ — Раҫҫей ӑслӑлӑх академийӗн Хусанти ӑслӑлӑх центрӗн лабораторийӗн ӑслӑлӑх ӗҫченӗ, халӗ Питӗрте пурӑнакан Максим Кузнецов. Вӑл чӑваш чӗлхине тӑван мар чӗлхе пек вӗренекенсем валли 15 урокран тӑракан кӗнеке хатӗрленӗ.
Хӑтлавра автор хӑйӗн кӗнеки пирки каласа парӗ, чӑваш чӗлхине мӗнле вӗреннипе паллаштарать. Унсӑр пуҫне Чӑваш патшалӑх университечӗн профессорӗ Галина Семёнова тата ытти паллӑ тӗпчевҫӗ тухса калаҫӗҫ. Чӑваш артисчӗсен пултарулӑхӗ те чӑваш чӗлхипе культурине кӑтартса парӗҫ.
Мероприяти конференц-залра (137-мӗш пӳлӗм) 16:00 сехетре пуҫланать, ӑна Чӑваш Енри Халӑхсен туслӑхӗн ҫулталӑкне халалланӑ.
Священниксем чӑвашла вӗренма пуҫланӑ. Шупашкар тата Чӑваш митрополичӗ Савватий тӗслӗх кӑтартать: вӑл кӗлӗсене чӑвашла ирттерет.
Малашне ытти священник те кӗлӗсене чӑвашла ирттерме пултарӗ — Шупашкар епархинче чӑвашла вӗренес текенсем валли курс уҫӑлнӑ. Унӑн йӗркелӳҫи тата ертӳҫи – Илий атте. Священниксене чӑваш чӗлхин чи лайӑх учителӗсем вӗрентеҫҫӗ: ЧР тава тивӗҫлӗ учителӗ Александр Степанов тата Шупашкарти 33-мӗш шкул учителӗ Ирина Диарова.
Мускав хулинче кӑрлачӑн 26-27-мӗшӗсенче тӑван чӗлхе, ҫав шутра вырӑс чӗлхи вӗрентекенсен пӗтӗм Раҫҫей шайӗнче ӑсталӑх лаҫҫи иртнӗ.
Унта ҫӗршывӑмӑрӑн тӗрлӗ кӗтесӗнчи 35 вӗрентекен хутшӑннӑ. Ҫав йышра Элӗк тӑрӑхӗнчи Чӑваш Сурӑм вӑтам шкулӗнчи чӑваш чӗлхипе литературин вӗрентекенӗ Алина Петрова та пулнӑ. Мускавран вӑл ҫӗнтерӳҫӗ пулса таврӑннӑ.
Хӗрарӑм халӑх тетелӗнчи хӑйӗн страницинче хыпарланӑ тӑрӑх, хӑйӗн урокӗнче Элӗк тӑрӑхӗнчи туй арӑмӗн тумӗ ҫинчен каласа кӑтартнӑ, чӑваш халӑхӗн культурипе паллаштаракан курав йӗркеленӗ.
Чӑваш Енӗн влаҫ органӗсен «Контактра» халӑх тетелӗнчи официаллӑ пабликӗнчи постсенчен пӗрин айне Геннадий Ложков
ятлӑ ҫын ҫапла комментари ҫырса хунӑ: «Чӑваш чӗлхине ялти ачасене вӗрентни ҫинчен калаҫяҫ-и?».
Комментарие вуласан республикӑн Вӗрену министерстви чӑвашла хуралавланӑ. Унта вӑл ҫапларах пӗлтернӗ:
«Хальхи вӑхӑтра ҫӗр-шыв ертӳҫи Раҫҫейӗн тӗп пуянлӑхӗ - унӑн ҫыннисем пулни ҫинчен час-часах калать. Тӗрлӗ национальность, тӗн вӗрентӗвӗм, политика ӗненӳсем тӗрлӗ чӗлхепе калаҫакан ҫынсем те пур. Чӑваш Енре хальхи вӑхӑтра икӗ патшалӑх – вырӑс тата чӑваш чӗлхисене вӗренмелли мӗнпур условисем йӗркеленӗ. Кӑҫал вӗренӳ ҫулӗнче республикӑри шкулсенче 1-11 классенчи шкул ачисен 73,5 процентне яхӑн вӗренеҫҫӗ, ҫав шутра тӑван чӑваш чӗлхи 50,1 %».
1905 ҫулта Н.А. Бобровников Патша манифесчӗ пирки текст кӑларнӑ, унта чӑвашсене Патшалӑх думине юрӑхлӑ ҫынсене суйлама чӗнсе каланӑ. 120 ҫул ытла унтанпа иртнӗ. Апла пулин те вӑл вӑхӑтри текст стилистики питӗ кӑсӑклӑ. Хӑй текстпа эсир Наци вулавӑшӗн сайтӗнче паллашма пултаратӑр.
Чи малтанах орфографие пӑхса тухар. Чӑн та, вӑл вӑхӑтра ҫирӗп орфографи правили пулман, ҫавна май йӑнӑшсем чылай тӗл пулаҫҫӗ. Ку кӗнекесене те вӑл вӑхӑтра наборласа ҫапнӑ — ҫакӑ та йӗр хӑварнӑ. Калӑпӑр, пӗр вырӑнта «кӗперне» тесе ҫырнӑ, тепӗр вырӑнта — «кӗпӗрне».
Халь эпир «уес» тесе ҫырма хӑнӑхнине «уяс» (уйас) тенӗ, ҫапла май вулама йывӑр «Хусан уйасин» (Хусан уесӗн) пулса тухнӑ.
Тепӗр вырӑн: «школа», «больница» сӑмахсем. 1905 ҫулсенче ку сӑмахсене чӑвашлатса ҫитереймен ӗнтӗ, ҫавӑнпа та вӗсене ҫапла ҫырнӑ. Пӗтӗмлетсе каласан, 1920–1930-мӗш ҫулсенче сӑмахсене ытла та чӑвашлатнишӗн ятланӑ пулин те вӗсен ӗҫӗ чӑваш ҫырулӑхне витӗм кӳнӗ-кӳнех.
Усӑ куракан сӑмахсем те кӑсӑклӑ: мальен, кайьен.
+13.3 °C